پژوهش‌های سال‌های اخیر نشان می‌دهند که موسیقی می‌تواند بر بخش‌هایی از مغز که با احساسات، حرکت، حافظه و پردازش‌های شناختی در ارتباط‌اند اثر بگذارد. به همین دلیل، پژوهشگران و متخصصان سلامت از روش‌های مختلفی با عنوان مداخلات مبتنی بر موسیقی (Music-Based Interventions) برای کمک به مدیریت برخی مشکلات جسمی و روانی استفاده می‌کنند.
موسیقی‌درمانی دقیقاً چیست؟
«موسیقی‌درمانی» با گوش دادن معمولی به موسیقی تفاوت دارد.
موسیقی‌درمانی یک حرفه تخصصی حوزه سلامت است که در آن موسیقی در چارچوب یک رابطه درمانی و توسط درمانگر آموزش‌دیده برای پاسخ به نیازهای جسمی، عاطفی، شناختی و اجتماعی فرد به کار گرفته می‌شود. این روش می‌تواند شامل گوش دادن به موسیقی، بداهه‌نوازی، آواز خواندن، آهنگسازی، اجرای موسیقی یا فعالیت‌های حرکتی همراه با موسیقی باشد.بنابراین وقتی در خانه هدفون می‌گذاریم و به آهنگ مورد علاقه‌مان گوش می‌دهیم، لزوماً در حال انجام «موسیقی‌درمانی» نیستیم؛ اگرچه همین گوش دادن به موسیقی می‌تواند بخشی از یک مداخله مبتنی بر موسیقی باشد.
موسیقی چگونه بر مغز اثر می‌گذارد؟
موسیقی یک محرک ساده صوتی نیست. هنگام شنیدن یا اجرای موسیقی، شبکه‌های مختلفی از مغز درگیر می‌شوند؛ از بخش‌هایی مرتبط با احساس و حافظه گرفته تا نواحی مربوط به حرکت و توجه.همین ویژگی باعث شده موسیقی در برخی برنامه‌های توان‌بخشی نیز مورد توجه قرار بگیرد. برای مثال، استفاده از ریتم و تحریک شنیداری می‌تواند در برخی برنامه‌های توان‌بخشی حرکتی به هماهنگی حرکت و راه رفتن کمک کند. در افراد مبتلا به پارکینسون نیز برخی مداخلات مبتنی بر ریتم و موسیقی با بهبودهایی در سرعت راه رفتن و برخی عملکردهای حرکتی همراه بوده‌اند؛ البته کیفیت شواهد در برخی از این حوزه‌ها همچنان محدود است.
موسیقی و کاهش استرس
یکی از جذاب‌ترین حوزه‌های پژوهش درباره موسیقی، ارتباط آن با استرس است.یک مرور پژوهشی که ۱۰۴ مطالعه و بیش از ۹۶۰۰ شرکت‌کننده را بررسی کرده، نشان داده است که مداخلات مبتنی بر موسیقی می‌توانند بر برخی شاخص‌های جسمی و روانی مرتبط با استرس اثر مثبت داشته باشند. این اثر در شاخص‌های روان‌شناختی مانند نگرانی، اضطراب و بی‌قراری قابل توجه‌تر گزارش شده است.به همین دلیل است که موسیقی در برخی محیط‌های درمانی و مراقبتی به‌عنوان یک ابزار مکمل برای ایجاد آرامش مورد توجه قرار گرفته است.
آیا موسیقی می‌تواند به کاهش اضطراب کمک کند؟
پاسخ کوتاه این است: در برخی شرایط، بله.مطالعات مختلف نشان داده‌اند که مداخلات مبتنی بر موسیقی ممکن است به کاهش اضطراب کمک کنند. برای نمونه، یک مرور و فراتحلیل منتشرشده در سال ۲۰۲۴ درباره استفاده از موسیقی در برخی اعمال جراحی گوش، حلق و بینی، کاهش اضطراب و درد را در گروه‌های دریافت‌کننده مداخله موسیقایی نسبت به گروه کنترل گزارش کرد.
البته نتیجه یک مطالعه به این معنا نیست که موسیقی برای همه افراد و در همه شرایط یک اثر یکسان دارد. نوع موسیقی، شیوه استفاده، شرایط فرد و هدف مداخله می‌توانند بر نتیجه تأثیر بگذارند.
موسیقی و افسردگی
موسیقی‌درمانی در کنار درمان‌های معمول، در برخی پژوهش‌ها با کاهش علائم افسردگی همراه بوده است.بررسی‌های علمی نشان داده‌اند که اضافه کردن موسیقی‌درمانی به درمان معمول می‌تواند در کوتاه‌مدت به بهبود علائم افسردگی، کاهش اضطراب و بهبود عملکرد افراد کمک کند. با این حال، موسیقی‌درمانی نباید به‌عنوان جایگزینی برای درمان‌های استاندارد افسردگی در نظر گرفته شود.در واقع، بهترین نگاه به موسیقی در این حوزه، نگاه مکمل و هدفمند است.
موسیقی و درد؛ آیا آهنگ می‌تواند درد را کمتر کند؟
شاید عجیب به نظر برسد، اما کاهش درد یکی از حوزه‌هایی است که درباره آن پژوهش‌های متعددی انجام شده است.یک مرور شامل ۹۷ مطالعه و بیش از ۹۱۰۰ شرکت‌کننده نشان داده است که مداخلات مبتنی بر موسیقی ممکن است شدت درد و ناراحتی عاطفی ناشی از آن را کاهش دهند و حتی در برخی شرایط با کاهش مصرف داروهای مسکن همراه باشند.البته این به معنی آن نیست که موسیقی جای داروی مسکن یا درمان پزشکی را می‌گیرد؛ بلکه می‌تواند در شرایط مناسب به‌عنوان یک ابزار مکمل مورد استفاده قرار گیرد.
موسیقی و سالمندی
موسیقی به‌خصوص در حوزه سالمندی و اختلالات شناختی نیز مورد توجه قرار گرفته است.برخی مطالعات نشان داده‌اند که مداخلات مبتنی بر موسیقی می‌توانند به بهبود خلق، کیفیت زندگی و برخی مشکلات رفتاری در افراد مبتلا به اختلالات شناختی یا دمانس کمک کنند. با این حال، درباره اینکه موسیقی بتواند عملکرد شناختی را به‌طور قطعی بهبود دهد، هنوز شواهد کافی وجود ندارد. یکی از دلایل جذابیت موسیقی در این حوزه، ارتباط عمیق آن با خاطرات و تجربه‌های شخصی است. یک آهنگ قدیمی ممکن است خاطراتی را فعال کند که حتی با گذشت سال‌ها همچنان برای فرد قابل دسترس هستند.
آیا هر موسیقی‌ای اثر درمانی دارد؟
خیر.این نکته بسیار مهم است.
نباید تصور کنیم که یک سبک موسیقی یا یک قطعه مشخص برای همه افراد اثر درمانی یکسانی دارد. حتی موسیقی‌ای که برای یک فرد آرامش‌بخش است ممکن است برای فرد دیگری یادآور خاطره‌ای ناخوشایند باشد.
از طرف دیگر، گوش دادن به موسیقی با صدای بیش از حد بلند می‌تواند به شنوایی آسیب برساند. بنابراین حتی در استفاده روزمره از موسیقی نیز رعایت شدت مناسب صدا اهمیت دارد.
موسیقی‌درمانی برای چه کسانی می‌تواند مفید باشد؟
بر اساس شواهد موجود، موسیقی و مداخلات مبتنی بر موسیقی در حوزه‌های مختلفی مورد مطالعه قرار گرفته‌اند؛ از جمله:
- کاهش استرس و اضطراب
- کمک به مدیریت برخی انواع درد
- کمک به کاهش برخی علائم افسردگی
- بهبود خلق و کیفیت زندگی
- برخی برنامه‌های توان‌بخشی حرکتی
- کمک به برخی مشکلات مرتبط با بیماری پارکینسون
- برخی مداخلات برای افراد مبتلا به اختلالات شناختی و دمانس
- برخی برنامه‌های توان‌بخشی پس از سکته مغزی
اما میزان شواهد برای همه این کاربردها یکسان نیست و در بسیاری از زمینه‌ها هنوز به پژوهش‌های بزرگ‌تر و دقیق‌تر نیاز داریم.
موسیقی‌درمانی یا گوش دادن به موسیقی؟
این دو را نباید یکی دانست. گوش دادن به موسیقی می‌تواند بخشی از زندگی روزمره و راهی برای سرگرمی، آرامش یا تنظیم خلق باشد. اما موسیقی‌درمانی یک مداخله تخصصی است که توسط فرد آموزش‌دیده و با توجه به نیازهای مشخص مراجعه‌کننده انجام می‌شود. اگر فردی با یک مشکل جدی جسمی یا روانی مواجه است، نباید صرفاً به موسیقی به‌عنوان درمان اصلی تکیه کند. موسیقی می‌تواند در بسیاری از شرایط نقش مکمل داشته باشد، اما تشخیص و درمان باید توسط متخصص مربوط انجام شود.
چگونه از موسیقی برای آرامش روزمره استفاده کنیم؟
حتی بدون ورود به حوزه درمان تخصصی، می‌توان از موسیقی به شکل آگاهانه‌تری در زندگی روزمره استفاده کرد:
۱. موسیقی مناسب حال خودتان را پیدا کنید.
قرار نیست موسیقی آرامش‌بخش برای همه یکسان باشد. موسیقی‌ای را انتخاب کنید که برای خودتان حس خوشایندی ایجاد می‌کند.
۲. هنگام مطالعه یا کار، موسیقی را متناسب با فعالیت انتخاب کنید.
برای بعضی افراد موسیقی بدون کلام یا قطعات یکنواخت کمتر حواس‌پرت‌کننده است.
۳. برای قبل از خواب، موسیقی آرام‌تر انتخاب کنید.
اگر موسیقی باعث افزایش هیجان یا درگیری ذهنی شما می‌شود، احتمالاً انتخاب مناسبی برای زمان خواب نیست.
۴. با موسیقی حرکت کنید.
آواز خواندن، دست زدن، نواختن ساز یا حرکت هماهنگ با ریتم می‌تواند تجربه‌ای فعال‌تر از گوش دادن صرف باشد.
۵. به صدای موسیقی توجه کنید.
بلندی صدا را کنترل کنید تا استفاده از موسیقی به شنوایی آسیب نزند.
موسیقی؛ سرگرمی یا ابزار سلامت؟
شاید پاسخ درست این باشد: هر دو.
موسیقی در ساده‌ترین شکل خود می‌تواند بخشی از زندگی روزمره و منبع لذت باشد؛ اما پژوهش‌های علمی نشان می‌دهند که ظرفیت آن فراتر از سرگرمی است.
از کاهش استرس و اضطراب گرفته تا کمک به مدیریت درد، بهبود خلق و برخی برنامه‌های توان‌بخشی، موسیقی به‌عنوان یک ابزار مکمل سلامت در حال مطالعه و توسعه است. با این حال، هنوز نمی‌توان برای همه کاربردهای آن یک نتیجه قطعی صادر کرد و تحقیقات باکیفیت بیشتری مورد نیاز است.
شاید جذاب‌ترین بخش ماجرا این باشد که موسیقی برخلاف بسیاری از ابزارهای درمانی، از قبل در زندگی بیشتر ما حضور دارد؛ کافی است یاد بگیریم چه زمانی، چگونه و با چه هدفی از آن استفاده کنیم.
در زدفان چه چیزی می‌توانید یاد بگیرید؟
اگر موسیقی برایتان فقط یک علاقه نیست و دوست دارید آن را جدی‌تر دنبال کنید، می‌توانید در زدفان کلاس‌های مرتبط با آموزش ساز، آواز، تئوری موسیقی، آهنگسازی و مهارت‌های موسیقی را پیدا کنید و یادگیری را از یک علاقه ساده به یک مهارت واقعی تبدیل کنید