در قرن هفتم هجری و در دوران حیات «سید رکنالدین محمد یزدی»، در میدانگاه محله وقتالساعت، ساعتی مکانیکی بنا شد که یکی از عجایب مهندسی زمان خود بود. این ساعت با نیروی آبِ قنات که در «تنوره» زیرین آن جریان داشت، کار میکرد. نیروی محرکه آب از طریق چرخدندههای چوبی که با دقت ریاضی و بر اساس تعداد روزهای ماه و ساعات شبانهروز طراحی شده بودند، منتقل میشد تا زمان دقیق را به عابران نشان دهد.
طراحی این سازه بدیع به سید رکنالدین (مسلط به نجوم و ریاضیات) و ساخت آن به «ابوبکر ساعتساز یزدی» نسبت داده شده است. تاریخ اتمام این بنا سال ۷۲۵ قمری (حدود ۷۰۳ خورشیدی) ذکر شده است. آب مورد نیاز برای چرخش این ساعت و سیراب کردن شهر، از طریق قنات «وقفآباد» تأمین میشد؛ قناتی که سید رکنالدین با تجمیع سهام چندین قنات در «فراشاه تفت» و هدایت آنها به قلب یزد ایجاد کرد.
در کتاب «احوال و آثار نقاشان»، این سازه به عنوان «نخستین ساعت شهری دنیا» معرفی شده و حتی آن را نمونهای پیشین و الهامبخش برای ساعتهای بزرگتری همچون «بیگبن لندن» دانستهاند. طبق روایت کتب تاریخی همچون «تاریخ جعفری» و «تاریخ جدید یزد»، در مقابل مدرسه رکنیه دو مناره وجود داشت که بر فراز آنها دو پرنده گچی نصب شده بود؛ این مرغها با حرکت خورشید تغییر جهت داده و همواره رو به آفتاب میایستادند.
در چهار گوشه چرخ اصلی این ساعت، چهار دایره (صفحه) قرار داشت که هر یک ۳۰ خانه داشت و نام ماههای ترکی، رومی، عربی و فارسی بر آنها نقش بسته بود. سیستم هدایت آب به گونهای طراحی شده بود که با ورود و خروج همزمان و دقیق آب از تنوره، تمامی چرخها، طبلها و ادوات رصدخانه به صورت منظم به حرکت در میآمدند. با این حال، به دلیل مخالفت برخی از متعصبان که تعیین دقیق زمان را مداخله در امور طبیعی میپنداشتند، پس از مرگ سید رکنالدین، این اختراع بینظیر مورد بیمهری قرار گرفت و به مرور زمان قطعات آن از بین رفت.
منبع: مرتضی وزیری