شیخ تقیالدین دادا محمد، معروف به شیخداد، از عرفای برجسته قرن هفتم هجری است. او چهار فرزند به نامهای سلطان محمود شاه، حاجی علی شاه، حسن شاه و محمّد شاه داشت که هر یک خود عارفانی بزرگ بودند. شیخ دادا در شهر یزد و اطراف آن خانقاههای متعددی بنا نهاد که زیباترین آنها در بندر آباد واقع شده است. او همچنین سلسله داداییه را تأسیس کرد که مورد احترام سلاطین آل مظفّر قرار گرفت و موقوفات زیادی تا اواخر عصر صفوی به نام مشایخ این سلسله وجود داشت.
تقیالدّین دادا محمّد معروف به شیخ دادا، عارف نامی در قرن ۷ ه.ق و سرسلسلۀ سازمان تصوف دادائیه در یزد است.وی متولد و ساکن اصفهان بوده که در ابتدا نزد پیر اندایان مریدی و شاگردی میکرده است (جعفری، ۱۳۸۴، ص. ۱۳۴).شغل وی منقیگری و بارپازی بوده است و یک روز پس از اهدای بار خرمن پاککردۀ خود به یکی از سادات علوی و کمک به او، به روایت برخی منابع باواسطۀ پیراندایان از حضرت محمّد پیامبر اسلام و به روایت برخی دیگر، مستقیم و در غالب الهامات غیبی در خواب سحرگاهی، بهپاس این رخداد از مرتبۀ مریدی پیر اندایان بینیاز شده و درجۀ ولایت و ارشاد به او دادهشده میشود.
پس از این واقعه، همچنین لقب «دادا» از سوی پیامبر و دستاری «اَلجَه» از سوی مرادش پیر اندایان به وی اعطا میگردد (کاتب، ۱۳۸۶، ص. ۱۴۳). احمد بن حسین بن علی کاتب یزدی در کتاب «تاریخ جدید یزد» (قرن ۹ ه.ق) دراینباره عنوان میکند:
«شیخ از بزرگان دین و سالکان راه یقین بود. مولد از اصفهان است و مرید شیخ اندایان بود.
و شیخ اندایان را شیخ محمد نام بود، و این شیخ محمد شیخی کامل موحّد مرشد بود، و صاحب کرامات و ولایات بود.
شیخ دادا محمد علیهالرحمه دست ارادت بدو داده بود، و شیخ در بشرۀ او نور ولایت مییافت و او را ارشاد کرد.
و شیخ تقیالدین دادا محمد در صحرا غلّه پاک کردی و صائمالدهر و قائماللیل بود[ی] و آنچه از حقالسّعی بدو رسیدی صرف فقرا و مساکین کردی و خود به پست جو افطار کردی.
نقل است که روزی شیخ سعید علیهالرحمه در صحرا خرمنی غلّه پاک کرده بود و صاحب خرمن اجرت او داده بود و باقی خرمن به انبار نقل کرده، و شیخ سعید در آن مقام به واسطۀ ادای امر حق قیام نموده بود که وقت فوت نگردد.
و چون از نماز فارغ شد عزیمت راه خواست کردن.
شخصی برسید علوی و از خرمن اثری ندید. به غایت متغیّر و ملول شد.
شیخ سعید پرسید که موجب ملال خاطر چیست؟
آن مرد علوی گفت مرا بر صاحب خرمن وظیفه بود که در خرمن ادا کردی و اکنون خرمن برداشته و من محروم به سر وقت عیال باز میگردم.
شیخ بفرمود که ای مخدومزاده صاحب خرمن وظیفۀ تو را به من سپرده، و من موقوف بودم به آن.
مرد علوی خرم شد و گفت ساکن باش تا من کس بیاورم که بردارد.
شیخ فرمود که مزد به من دادهاند که بردارم و همراه تو بیاورم.
این بگفت و گندم برداشت و همراه آن علوی ببرد و به خانۀ او بسپرد و خود بازگشت و به صحبت شیخ محمّد آمد.
شیح چون نظر به او انداخت گفت امروز چه عمل کردهای که در تو چیزی احساس میکنم؟
شیخ دادا قصّۀ علوی و گندم باز گفت.
شیخ برخاست و روی او را بوسه داد و گفت ای محمد به تو دادند و ترا بعد ازین به مرشد احتیاج نیست.
امّا اصّح اقوال آن است که چون از خانۀ علوی بازگشت و به قرارگاه خود آمد و ساکن شد چون شب درآمد به عبادت مشغول شد.
وقت صبح خواب برو غلبه کرد. چون در خواب شد حضرت رسالت را صلیالله علیه و آله و سلّم به خواب بدید که او را به خود خواندی و دست مبارک بر سر او نهادی و گفتی ای محمد چونی از رنج فرزند من!
چون تو این مرحمت در حقّ فرزند من نمودی ما نیز آنچه میجستی از درجۀ ولایت به تو دادیم و ترا دادا محمد تام کردیم و همیشه اغنیا و مساکین بر سفرۀ داد تو روزی خورند و هرگز برکت از خاندان تو کم نگردد.
شیخ چون بیدار شد صلوات بر حضرت رسالت صلیالله علیه و آله فرستاد ئ بعد از ادای قرض به صحبت شیخ اندایان رفت.
شیخ چون در بشرۀ او دید نور ولایت مشاهده کرد و گفت ای محمّد حال چگونه است؟ واقعه باز گفت.
شیخ اندایان چشم و روی او بوسه داد و بر اسم او لقب بیفزود و او را گفت تقیالدین دادا محمد دادی و دادند، مبارک باد!
بستان این دستار الجه و بر سر پیچ که این شعار تو و فرزندان تو و مریدان تو خواهد بود و او را به ولایت یزد ارشاد فرمود.»
(کاتب، ۱۳۸۶، ص. ۱۴۳– ۱۴۱)
ذکر این داستان در تواریخ محلی یزد، با دخل و تصرف، بسیار رفته است.
مجموعه خانقاهی بندر آباد یکی از مکانهای تاریخی و فرهنگی مهم در منطقه اشکذر است که به دورههای گذشته بازمیگردد. این خانقاه به عنوان محل تدریس عرفا و محلی برای تجمع عارفان و سالکان مورد استفاده قرار میگرفته است. تاریخ تأسیس این خانقاه به شیخ تاجالدین محمود بن تقیالدین دادا محمد یزدی، فرزند ارشد شیخ داد یزد، برمیگردد که در سال ۷۵۳ قمری (۷۳۰ خورشیدی) وفات یافته است.مجموعه خانقاه بندر آباد به دلیل معماری زیبا و منحصر به فردش، مورد توجه گردشگران و محققان قرار دارد. این مکان نه تنها محلی برای عبادت و تدریس عرفا بود، بلکه به عنوان یک مرکز فرهنگی و اجتماعی نیز عمل میکرد.
متأسفانه، این مجموعه تاریخی بارها توسط سارقان برای یافتن گنج تخریب شده است. این امر نشاندهنده اهمیت تاریخی و فرهنگی این مکان و نیاز به حفاظت از آن است. در ایام تعطیلات نوروزی، بازدید از مجموعه خانقاه بندر آباد میتواند تجربهای جالب و آموزنده باشد. بازدیدکنندگان میتوانند با فرهنگ و تاریخ عرفان در ایران آشنا شوند و از توضیحات محلیها بهرهمند شوند. این مکان فرصتی عالی برای شناخت خانقاهها و سبک زندگی عرفا فراهم میآورد.
منبع: مرتضی وزیری، خانه تراب