یزد، به عنوان نخستین شهر خشت خام و دومین شهر تاریخی در جهان، دارای میراثی غنی در زمینه هنر خشتمالی است. با این حال، این حرفه به عنوان یکی از هنرهای سنتی و مهم، در حال فراموشی است.
در معماری قدیم یزد، افرادی که با گل سروکار داشتند، نقشهای مختلفی را ایفا میکردند. اصطلاحات مرتبط با این حرفه مانند "چینهگذار"، "کاهگل ساز"، "خشت زن" یا "خشتمال" هنوز هم در زبان محلی وجود دارد. ساخت یک منزل در گذشته به عهده این افراد بود. فعالیتهای آنها شامل پر کردن درزها و شکافهای بین تیرکها و شاخههایی که سقف را میپوشاند، کاهگل و اندود کردن پشت بام و دیوارهای جانبی ساختمان بود.
برای ساخت خشت، گل معمولاً با مواد دیگری مانند خورده چوب یا موی بز مخلوط میشد تا استحکام بیشتری به خشتها ببخشد. در موارد مخازن آب و آب انبارها، ترکیب گل و خاکستر با سفیده تخممرغ نیز استفاده میشد. گروهی از کارگران که اطلاعات کافی از بنایی نداشتند، تحت نظر استاد کار فعالیت میکردند و بر اساس میزان خشت استفاده شده، مزد دریافت میکردند.
در بناهای قدیمی یزد، گفته میشود که بیش از 20 بار گل جابجا و لگد مال میشد تا به کیفیت مطلوب برسد. خاک خوب و مرطوب باید به مدت سه روز خیس میشد، به ویژه در مناطقی که دسترسی به آب مشکل بود. همچنین عدم وجود شنهای درشت در خاک به استحکام خشت کمک میکرد.
خشت زنها به دو گروه تقسیم میشدند: گروه اول خشت را از قبل آماده کرده و سپس با الاغ یا گاری به محل ساخت خانه منتقل میکردند. گروه دوم از خاک همان محل که گودبرداری شده بود، خشت تهیه میکردند که این روش ارزانتر بود. قالب خشت زنی معمولاً ارتفاعی 5 سانتیمتر و طول و عرضی بین 20 تا 23 سانتیمتر داشت.
تست کیفیت خشت به این صورت بود که دو نمونه کامل خشک شده را به هم میکوبیدند و باید اطمینان حاصل میشد که خشتها خرد نشوند. خشت زنهای مهریزی به خاطر مهارت خود در کار خشت زدن معروف بودند. پس از نیمه خشک شدن، خشتها باید به صورت عمودی روی زمین قرار داده میشدند تا بهتر و سریعتر خشک شوند. این عمل به اصطلاح محلی "مغز خشک" نامیده میشد.
هنر خشتمالی در یزد نه تنها یک حرفه سنتی بلکه بخشی از هویت فرهنگی این شهر است. با توجه به چالشهای موجود و خطر فراموشی این هنر، حفظ و ترویج آن ضروری است تا بتوانیم میراث غنی خود را به نسلهای آینده منتقل کنیم.
منبع: مرتضی وزیری به نقل از علیرضا آیت اللهی