از آغاز دوره پهلوی اول تا سال ۱۳۲۰، تغییرات کالبدی در تهران و دیگر شهرهای بزرگ به سرعت انجام میشد، اما در یزد این روند کندتر بود. از اوایل دهه ۱۳۳۰ خورشیدی، ورود اتومبیل به شهر یزد و احداث خیابانهای جدید آغاز شد که تأثیر شگرفی بر توسعه شهری داشت. در یزد، ۱۲ سال پس از ایجاد اولین خیابان، کلنگ دومین خیابان در سال ۱۳۲۲ به زمین خورد. خیابان شاه (که بعد از انقلاب به نام خیابان قیام تغییر یافت) بین مجموعه امیرچخماق و میدان شاه احداث شد. پس از آن، خیابان کرمان در سال ۱۳۲۳ و خیابان ثریا (سلمان فارسی) در سال ۱۳۲۵ ساخته شدند. برخی خیابانهای مهم احداث شده عبارتند از: خیابان ایرانشهر (شهید رجایی) در سال ۱۳۳۴، خیابان مطهری در سال ۱۳۳۹، خیابان انقلاب در سال ۱۳۴۱، بلوار شاهنشاهی(شهید صدوقی) در سال ۱۳۴۷، بلوار شاهرضا(امامزاده جعفر) در سال ۱۳۴۸، بلوار کمربندی(شهید پاکنژاد - دانشجو) در سال ۱۳۵۱ و خیابان شهربانی(مهدی) در سال ۱۳۵۴. این تغییرات با هدف سهولت دسترسی و تردد خودروها انجام شد و خیابان به عنصری مسلط و تعیینکننده در ساختار شهر تبدیل گردید.
نخستین اتومبیل وارد شده به یزد مربوط به سال ۱۳۰۴ بود و از آن زمان بهتدریج تعداد خودروها افزایش یافت. در سال ۱۳۵۵ تعداد ۲۷۱۴ دستگاه اتومبیل سواری و وانت شخصی، ۲۲۱ تاکسی کرایه، ۲۷ کامیون بارکشی شهری، ۱۵۵ اتوبوس و مینیبوس و ۱۱۸۵ موتورسیکلت در خیابانهای یزد تردد میکردند. البته افزایش خودروها مشکلاتی نظیر ناهنجاریهای ترافیکی و عدم رعایت قوانین رانندگی را نیز به همراه داشت که در دهه ۱۳۵۰ در روزنامهها منعکس میشد. از آن زمان تا سال ۱۳۸۶ به طور متوسط سالانه ۱ تا ۲ خیابان جدید در یزد ساخته شده است که گویای رشد تدریجی و تغییر چهره شهری این شهر تاریخی است.
اگرچه بازسازیها و خیابانکشیهایی چون آسفالت و سنگفرش بناها بسیار لازم بود، نحوه انجام این اصلاحات در یزد سطحی، بیقاعده و نامنظم بود که به ویرانی بافت تاریخی انجامید. دیوارها و دروازههای کهن شهر به عنوان نمادهای عقبماندگی تخریب شدند و برای ایجاد خیابانهای مستقیم، بناهای تاریخی، خانههای مسکونی و یادبودهای ارزشمند بسیاری خراب شدند و از بین رفتند. در جریان خیابانکشی، آثار تاریخی مهمی مانند آرامگاه وحشی بافقی در تیرماه ۱۳۱۰ به دلیل احداث قسمت اول خیابان پهلوی تخریب شدند. مجموعه شاه طهماسب که شامل یک میدان، تکیه، مسجد و مدرسه بود، نیز بر اثر احداث خیابانهای شاه، سید گلسرخ و بلوار شاه رضا و خیابان انقلاب از هم پاشید. همچنین با ایجاد خیابان شاه (قیام سابق)، تیمچه کلاهدوز، کاروانسرای خواجه و کاروانسرای بیابانکی تخریب شدند. خیابان سید گلسرخ که در سال ۱۳۵۲ احداث شد، قسمتی از مدرسه تاریخی دو منار و بخشهایی از کاروانسرای کوشکنو را ویران کرد. خیابان مسجد جامع نیز موجب تخریب آبانبار یهودیان
در نتیجه، ورود اتومبیل و تعریض خیابانها به منظور تسهیل رفتوآمد در بافت قدیم یزد، صدمات زیادی به این ناحیه وارد کرد. خیابانکشیهای سریع و بدون فرصت کافی برای تطبیق با شرایط بافتهای تاریخی باعث از هم پاشیدن ارتباط فضایی و پیوسته بخشهای قدیمی شهر شد که طی سالها بر اساس نیازهای اجتماعی و اقتصادی شکل گرفته بود. معابر و کوچههای باریک که در گذشته پاسخگوی نیاز مردم بودند، با ظهور طرحهای جدید شهرسازی متروکه محسوب شدند و برخی از ویژگیهای منحصربهفردشان نادیده گرفته شد. افزون بر این، کوچههای آشتیکنان تبدیل به گذرگاههای خودروها شدند و مردم سواره بدون توجه از کنار هم عبور کردند.
این شرایط باعث جدایی محلاتی مثل محله گازرگاه از محله نظر شده و خانوادههای ثروتمند که قادر به گردش اتومبیلهای خود تا خانه نبودند، به مناطق جدید شهر نقل مکان کردند. تا دهه ۱۳۳۰ و ۱۳۴۰، بافت قدیمی یزد هنوز غریبهای با اتومبیل محسوب میشد و رفتوآمد بیشتر با دوچرخه، درشکه، الاغ و اسب انجام میگرفت. حتی در همین دوران، فرماندار با درشکه به محل کار میرفت و پلیس سواره حاضر بود. جوانان یزدی در آن زمان بیشتر با دوچرخه در خیابانها رفتوآمد میکردند و این وسیله جایگاه خاصی در فرهنگ محلی داشت، چنانکه یزد به «شهر دوچرخهها» معروف بود، و جلال آل احمد نیز این وصف را در توصیف یزد بهکار برده است.
منبع: کتاب یک قرن دگرگونی، اسلامی ندوشن و دهقان منشادی