مجموعه تاریخی سلطان محمودشاه بندرآباد یکی از آثار ارزشمند تاریخی استان یزد است که در روستای بندرآباد از توابع شهرستان اشکذر قرار دارد. قدمت این مجموعه به حدود قرن هفتم هجری شمسی میرسد و از جمله مجموعههای مذهبی و عرفانی مهم منطقه به شمار میآید. این اثر تاریخی در گذشته زیر شنهای روان کویر مدفون شده بود و در سالهای اخیر با انجام کاوشها و مرمتهای گسترده از زیر خاک بیرون آورده شده و دوباره احیا شده است.
این مجموعه در گذشته خانقاه شیخ تقیالدین دادا محمد، مشهور به شیخ داد، بوده است. او از عرفا و صوفیان شناختهشده منطقه بود و پیروان زیادی داشت. به همین دلیل، بندرآباد در دورهای به یکی از مراکز مهم عرفان و تصوف در این بخش از یزد تبدیل شد. در فضای این مجموعه، قبور متعددی دیده میشود که متعلق به مشایخ سلسله صوفیانه «دادایی» هستند. مهمترین آرامگاه موجود در این مجموعه، مقبره سلطان محمودشاه، فرزند شیخ تقیالدین دادا محمد است.
سنگقبرهای موجود در این مجموعه از نظر هنر حجاری و خوشنویسی اهمیت زیادی دارند. روی بسیاری از این سنگها نقوش تزئینی و خطوط زیبا حک شده که نشاندهنده مهارت هنرمندان دورههای گذشته در هنر سنگتراشی است. همین ویژگیها باعث شده این مجموعه علاوه بر ارزش مذهبی، از نظر هنری نیز اهمیت ویژهای داشته باشد.
از نظر معماری، مجموعه سلطان بندرآباد شامل بخشهای مختلفی مانند خانقاه، مسجد، حسینیه، آبانبار، برج حفاظتی و مقبرهها است که همگی در محدودهای محصور با حصار و بارو قرار گرفتهاند. بیشتر بناهای این مجموعه با استفاده از خشت و گل ساخته شدهاند و در ساخت آنها از طاقها و تویزههای سنتی استفاده شده است.
مسجد مجموعه از مهمترین بخشهای آن محسوب میشود. در داخل مسجد منبری از کاشی معرق ششضلعی فیروزهای دیده میشود که با نقوش اسلیمی، گرههای هندسی و خط ثلث تزئین شده است. این منبر از نظر هنری بسیار ارزشمند است و نمونه مشابه آن در دیگر بناهای تاریخی استان یزد کمتر دیده میشود.
در ضلع جنوبی صحن مجموعه، صفهای به طول حدود یازده متر ساخته شده است. همچنین در فضای داخلی مسجد و میان دو اتاق، محرابی قرار دارد که با کاشیهای فیروزهای تزئین شده است. گنبد بنا نیز در داخل با کاشیهای ششضلعی فیروزهای و حاشیههای معرق پوشیده شده و جلوهای زیبا به فضای داخلی بخشیده است.
آدرس:
استان یزد، شهرستان اشکذر، روستای بندرآباد